Postać Papieża Polaka znana jest, dzięki jego pielgrzymkom, na całym świecie.  Wszędzie pozostaje on w sercach wiernych, którzy pragną zatrzymać go na dłużej w swoim kraju lub mieście.  Owocem tych podróży są przede wszystkim zapamiętane słowa Ojca Świętego, zmiany w życiu religijnym i społecznym narodów, ale także niezliczone artykuły w prasie, zdjęcia, książki i tysiące pamiątek.  Tymi pamiątkami są wizerunki Jana Pawła II: pomniki, popiersia, tablice pamiątkowe, obrazy, malowidła ścienne, mozaiki, witraże, dzwony, medale, znaczki pocztowe itd.  Potrzeba ich powstania płynęła i wciąż płynie z głębi serc ludzkich.  Miejscem szczególnym na mapie świata jest Polska.  Ikonografia papieska jest tutaj bardzo rozpowszechniona i wciąż pojawiają się nowe realizacje.  Jest niemożliwe zaprezentowanie wszystkich "obiektów" znajdujących się na terenie Polski, a jedynie wskazanie na ich różnorodność.

Mówiąc o ikonografii Jana Pawła II należy najpierw zwrócić uwagę na trzy istotne elementy: jego strój, pierścień i herb.  Papież nosi białą sutannę przepasaną cingulum (szarfa z wyhaftowanym herbem papieskim), do mszy - albę i ornat, na który zakłada paliusz (wełniana wstęga szerokości 7 cm z końcami zwisającymi na piersiach i na plecach, ozdobiona sześcioma czarnymi krzyżykami).  Może mieć także mucet (sięgającą do łokci pelerynkę w kolorze purpurowym) lub biały płaszcz.  Na głowę wkłada białą piuskę lub mitrę (infułę) - składa się ona z dwóch tarcz (cornua), połączonych prostą opaską (circulum) z dwiema wiszącymi z tyłu wstęgami (vittae).  Jako Pasterz w dłoni trzyma pastorał zakończony nowoczesnym w formie srebrnym krucyfiksem.  Na serdecznym palcu prawej dłoni ma pierścień Rybaka (łac. anulus piscatoris).  Przysługuje on tylko papieżowi i jest mu wręczany w chwili przyjęcia wyboru, a łamany po jego śmierci.  Nosi wizerunek Piotra, który wciąga do łodzi sieć z rybami (A gdy to uczynili, zagarnęli ryb mnóstwo wielkie, i rwała się ich sieć Łk 5, 6).  Służy do pieczętowania każdej bulli papieskiej, o czym świadczy na przykład zwyczajowy zwrot stosowany przy okazji nadawania godności kościołowi: Dan w Rzymie u Świętego Piotra, pod sygnetem Rybaka, dnia...., Pontyfikatu Naszego....  Na herbie Jana Pawła II widnieją: krzyż, tiara (uroczyste nakrycie głowy papieża, ozdobione trzema koronami symbolizującymi jego potrójną władzę: arcykapłana, króla i proroka), klucze piotrowe (Tobie dam klucze królestwa niebieskiego Mt 16, 19) oraz monogram Maryi.  Ten ostatni motyw, jak i słowa Totus Tuus (ego sum et omnia mea Tua sunt) przyjęte od św. Ludwika Marii Grignion de Montfort, wskazują na maryjny charakter pontyfikatu Ojca Świętego.  To zawierzenie Matce Bożej - "Oto jestem cały Twój i wszystko, co moje, Twoim jest" - odbija się w ikonografii.  Obok podobizny Papieża pojawia się jego herb, czasami także słowa TOTUS TUUS lub ikona Matki Bożej.  Należy podkreślić, że jeszcze przed wybraniem go na papieża kardynał Karol Wojtyła używał - od 1958 roku, czyli od dnia przyjęcia sakry biskupiej - herbu z krzyżem, literą M i słowami CAŁY TWÓJ.

Przegląd wizerunków Jana Pawła II rozpoczynają pomniki, jako realizacje najbardziej powszechne i... widoczne, ponieważ stoją na otwartych przestrzeniach - przed kościołami, na placach miejskich.  Najczęściej wykonane są z brązu, rzadziej z granitu (Zakopane - Księżówka), drewna (Stary Sącz - Muzeum Regionalne, autor: Henryk Stafiński) czy gipsu (Wilanów - kościół Św. Anny).  Istnieje także posąg z soli (Wieliczka - kaplica bł. Kingi w kopalni).  Papież może występować w charakterystycznym geście pozdrowienia.  Prawą rękę unosi do góry, w lewej ma pastorał - Kielce (plac im. Jana Pawła II, autorka: Anna Grabiwoda), Płock (przy katedrze, autor: Gustaw Zemła; na cokole pomnika napis "POZDRAWIAM CAŁE MAZOWSZE’), Police (autor: Cz. Dźwigaj), Warszawa (przy Galerii Porczyńskich, autor: Gustaw Zemła), Wieliczka, Wilanów.  Gdy ukazany jest bez pastorału ma inne atrybuty: trzyma w dłoni piuskę (Częstochowa - obok ołtarza polowego przy klasztorze na Jasnej Górze, autor: Władysław Dudek) lub różaniec (Kalwaria Zebrzydowska - napis na cokole: W 80 - LECIE URODZIN PIELGRZYMOWI...).  Gest pozdrowienia dostrzegamy także w przedstawieniach Papieża - Pielgrzyma, dynamicznie idącego ku widzowi, z pastorałem (Białystok - przy katedrze Wniebowzięcia NMP; Łódź - przed archikatedrą p.w. św. Stanisława Kostki) lub kijem pasterskim (Dukla).  Innym gestem jest błogosławieństwo.  Istnieją pomniki Jana Pawła II czyniącego ten (znak nad całym narodem i wówczas jego obie ręce uniesione są do góry: Jędrzejów, Kraków (na dziedzińcu Pałacu Biskupiego, autor: Ione Sensi Croci, 1980 rok), Zakopane (na Krzeptówkach - skierowany w stronę Giewontu).  Może również zwracać się do konkretnej postaci - wtedy jego dłoń spoczywa na jej głowie.  Przykładem jest drugi pomnik Ojca Świętego na terenie sanktuarium w Licheniu, stojący przed nową bazyliką - obecnie największy w Polsce, dzieło Mariana Koniecznego.  Przedstawia klęczącego duchownego, który wręcza Papieżowi model nowej świątyni.  W Kaliszu Jan Paweł II ukazany został z dziewczynką tulącą się do niego, w myśl słów Pisma Świętego: Pozwólcie dzieciom przychodzić do Mnie.  Nie powstrzymujcie ich.  Do takich bowiem należy królestwo Boże (Mk 10, 14).  Pomnik autorstwa profesora Jana Kucza.  Całkowicie odmienny jest pomnik Sunsum Corda znajdujący się w ogrodach zakopiańskiej "Księżówki".  Ponad dwu metrowa figura, ważąca siedem ton, przedstawia Ojca Świętego jako zamyślonego pielgrzyma, który przyjechał w swoje ukochane góry, odzianego w płaszcz i z laską w ręku.  Autorem jest zakopiański rzeźbiarz Marek Szala, absolwent krakowskiej ASP.

O wiele prostszym ikonograficznie typem przedstawień Jana Pawła II są popiersia.  Wszystkie prawie jednakowe, odlane z brązu.  Ukazują Papieża w piusce na głowie i w sutannie, z krucyfiksem zawieszonym na piersiach (Warszawa - przed Katedrą Polową WP; Kraków - w kościele Paulinów na Skałce) lub paliuszem (Czerwienne - Bachledówka: przed kościołem).  Niezwykłe popiersie stojące w Gdańsku na Zaspie wykonał ze skały (granitu) Mariusz Kulpa, wykładowca gdańskiej ASP.  Natchnienie czerpał on z Biblii - Ty jesteś Piotr [skała], i na tej skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekła nie przemogą go (Mt 16, 18).  Cytat ten umieszczono na murze za pomnikiem.  Papież  - następca Świętego Piotra - ma mitrę na głowie, a na ramionach paliusz.  Najprostszym w formie wizerunkiem jest głowa Jana Pawła II - rzeźba z brązu profesor Zofii Wolskiej, będąca darem dla samego portretowanego od ojców Franciszkanów z Telewizji Niepokalanów.

Kolejne "obiekty" to tablice pamiątkowe, wykonane najczęściej z metalu, gdzie tło i litery są z tego samego materiału; bądź kamienne, z metalowymi literami.  Umieszczane są często wewnątrz kościoła lub na frontowej ścianie zewnętrznej.  Widzimy na nich herb papieski, okolicznościowy napis oraz głowę Papieża (Dukla - sanktuarium św. Jana z Dukli, Łódź - katedra, Warszawa - kościół Św. Krzyża, nowy gmach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego).  Rozbudowane ikonograficznie przedstawienie odnajdujemy na tablicy w kościele parafialnym p.w.  Ofiarowania NMP w Wadowicach, gdzie został ochrzczony Karol Wojtyła.  Widzimy tu popiersie Jana Pawła II na tle murów trzech świątyń, z którymi Ojciec Święty jest związany: w Wadowicach, Krakowie i Rzymie.  Piękna tablica znajduje się przy wejściu do sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie Łagiewnikach.  Plastyczna, wystająca z lica tablicy, postać Jana Pawła II, trzymającego w dłoni okrąg z monogramem M i krzyżem, od którego rozchodzą się promienie (jak z serca Jezusa Miłosiernego na obrazie w tym kościele), przypomina o wizycie Ojca Świętego u krakowskich Sióstr Faustynek.  Drewniana tablica pamiątkowa, umieszczona na bocznej ścianie kościoła w Bliznem, ukazuje Papieża w stroju pontyfikalnym - z paliuszem, mitrą na głowie i pastorałem w dłoni.  Wszystkie tablice pojawiają się na pamiątkę pobytu Papieża w danym miejscu, aby wiadomość o tym wielkim wydarzeniu pozostała na wieki.

Odrębną grupę stanowią obrazy.  Wśród nich wyróżnić można portrety o mniej lub bardziej rozbudowanej ikonografii.  Najprostsze przedstawienia to: Ojciec Święty ze złożonymi do modlitwy dłońmi (Warszawa - Galeria Porczyńskich, dzieło Paulene Clarck z 1982 roku) lub w stroju pontyfikalnym (Kraków - pałac biskupów krakowskich, Przemyśl - kościół karmelitów).  Charakterystyczne są dwa obrazy Leszka Sobockiego - Polak 79 (wyimaginowany portret Papieża) oraz Znaki zwycięstwa Jana Pawła II (z 1983 roku, Zbiory Sztuki Wotywnej na Jasnej Górze).  Tymi znakami są krzyż i ikona Matki Boskiej Częstochowskiej, odwołująca się do przesłania Totus Tuus.  Do bardziej złożonych kompozycji należy obraz Jana Molgi - Jan Paweł II jako Sternik Łodzi Piotrowej - Kościoła.  Ojciec Święty - Piotr naszych czasów gestem uniesionych rąk zdaje się uciszać burzę szalejącą wokół łodzi z herbem papieskim na dziobie i krzyżem Konstantyna Wielkiego na maszcie.  Pochyleni nad burtą rybacy, a wśród nich Piotr (jak na papieskim pierścieniu) usiłują wciągnąć sieci pełne ryb.  Jan Paweł II jest obrońcą wiary chrześcijańskiej i głową Kościoła Katolickiego.  W kościele p.w. Św. Wacława w Radomiu nasz wzrok przyciąga duży obraz o niezwykle bogatej ikonografii.  Stojące w szeregu postacie królów polskich oraz Mickiewicza, Słowackiego i innych znanych Polaków, okrywa jakby błękitnym płaszczem unosząca się nad nimi Matka Boska Częstochowska.  Przed szeregiem klęczy pochylony Jan Paweł II, aby ucałować ziemię i leżącą na niej biało - czerwoną szarfę, spływającą od Matki Bożej.  Malarz przywołał tu gest całowania polskiej ziemi przez Papieża, tak dobrze nam znany.  W tej samej świątyni jest jeszcze drugie przedstawienie, rozmiarami dorównujące pierwszemu, na którym Ojciec Święty, ukazany dwa razy, uczestniczy w MODLITWIE RÓŻNYCH WYZNAŃ - ASYŻ 1986 (jak głosi napis, po lewej) oraz otwiera Drzwi w ROKU ŚWIĘTYM 1983 -1984 (po prawej).  Fundatorką obrazu jest Wanda Szczawińska z Polakowskich.  O popularności obrazów z wizerunkiem Jana Pawła II świadczy ogłoszenie w jednym z katolickich czasopism: "Ojciec Święty - portrety olejne, Kraków tel..." Dziś prawie w każdym kościele możemy taki obraz zobaczyć.

Postać Jana Pawła II odnajdujemy także na malowidłach ściennych w niejednej polskiej świątyni.  Na przykład w Głogowcu koło Kutna w 1985 roku pojawiła się nad drzwiami do zakrystii polichromia autorstwa Olgi Bajkowskiej i Stanisława Petertila, przedstawiająca: kardynała Stefana Wyszyńskiego, Św. Maksymiliana Kolbego, księdza Jerzego Popiełuszkę oraz Jana Pawła II depczącego szatana pod postacią smoka.  Ukazanie razem "wielkich Polaków naszych czasów" ma przypominać nam o ich zasługach i ma być świadectwem dla następnych pokoleń.

Innymi dziełami z wizerunkiem Ojca Świętego są mozaiki, jak ta z Zalesia Górnego koło Warszawy, umieszczona na zewnętrznej ścianie kaplicy w klasztorze Sióstr Orionistek.  Powstała w 1982 roku (autor: Stanisław Janiszewski) i przedstawia Jana Pawła II w stroju pontyfikalnym, w geście pozdrowienia.  Istnieją również witraże z podobizną Papieża, np. w Radomiu (kościół Św. Wacława) i w Warszawie (kościół Św. Zygmunta).

Do ikonografii Jana Pawła II zaliczymy także dzwony.  W słynnej odlewni JANUSZ FELCZYŃSKI I SPÓŁKA z Przemyśla wykonano m. in. dzwon wiszący w Sanktuarium Ojców Pijarów na Siekierkach w Warszawie, z napisami: "IMIĘ MOJE JAN PAWEŁ II" i "TOTUS TUUS" oraz popiersiem Papieża.  W ludwisarni Felczyńskich w Taciszowie powstał dzwon jubileuszowy, przeznaczony dla świątyni Opatrzności Bożej, która będzie w Wilanowie.  Płaszcz 2,5 - tonowego dzwonu o 5 - metrowym obwodzie odlano ze stopu miedzi, cyny i srebra.  Umieszczono na nim wizerunki Ojca Świętego (z napisem "SOLIDARNOŚĆ"), prymasa Józefa Glempa i Matki Boskiej, jak również słowa Papieża i dedykacje dla narodu.  Jeszcze inny dzwon z podobizną Jana Pawła II znajduje się w Gorzowie Wielkopolskim, upamiętniając jego pobyt w tym mieście.

Obecnie chyba największa ilość wizerunków Ojca Świętego występuje na medalach i znaczkach pocztowych.  Te pierwsze wydawane są na różne okazje, ukazując Papieża m.in. w geście błogosławieństwa, z hostią, różą częstochowską, czy z kłosem i zbożami (Częstochowskie Zakłady Produkcyjne).  Najczęstsze przedstawienie na rewersie to: Matka Boska, kościół na Jasnej Górze lub bazylika Św. Piotra, a także herb papieski.

Liczba znaczków pocztowych z podobizną Papieża jest dziś ogromna.  Najczęściej Ojciec Święty występuje w stroju pontyfikalnym, z krzyżem w dłoni, czyniąc gest pozdrowienia, wielokrotnie pojawia się herb papieski.  Ukazują się z wielu okazji, np. beatyfikacji lub kanonizacji jakiejś postaci, ważnych wydarzeń religijnych czy pielgrzymek Jana Pawła II do różnych krajów świata.  Znaczki związane z podróżami Ojca Świętego możemy podziwiać we wspaniałym albumie autorstwa ks. prof. Waldemara Chrostowskiego -  Papież Pielgrzym.  Jan Paweł II na znaczkach pocztowych świata 1978 - 1990, wydanym już trzykrotnie (1988, 1991 i 1997).  Ponadto istnieje także trzyczęściowa publikacja Władysława Aleksiewicza i Wojciecha Henrykowskiego - Jan Paweł II na znakach pocztowych oraz ciągle uzupełniany katalog Olgierda Maciejewicza - Matyjewicza - Papież Jan Paweł II na kasownikach pocztowych świata.

W wielu miejscach w Polsce organizowano wystawy filatelistyczne związane z postacią Papieża z okazji: 15 lat Pontyfikatu (1993 - Warszawa), w 75. lecie urodzin (1995 - Warszawa), podczas V Pielgrzymki do Polski (1997 - Warszawa) czy w 20. rocznicę Pontyfikatu (1998 - Warszawa, Kraków, Gdańsk).  W 2000 roku z okazji osiemdziesiątych urodzin Ojca Świętego Poczta Polska po raz pierwszy w historii wspólnie z Pocztą Watykańską wydała trzy znaczki - z podobizną Papieża, wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej i srebrnym krucyfiksem z papieskiego pastorału, wszystkie autorstwa Czesława Słani.  Natomiast z okazji Narodowej Pielgrzymki do Rzymu Poczta Polska wyemitowała dwa znaczki - z postacią Ojca Świętego na tle bazyliki Św. Piotra oraz z krzyżem stojącym na tle Koloseum.  Pojawił się także znaczek z okazji Roku Świętego.  W dziejach poczty, nie tylko żaden inny papież, ale i żaden inny człowiek nie doczekał się za swojego życia aż tylu wydań pocztowych emitowanych w tak dużej liczbie rozmaitych krajów na wszystkich kontynentach.  W ciągu 20 lat działalności ukazało się około 2500 znaczków z Janem Pawłem II - pisał w katalogu gdańskiej wystawy ks. Roman Zdrój.  Pierwszym znakiem pocztowym upamiętniającym papieża Jana Pawła II - czytamy dalej w tej samej publikacji - jest rzadki datownik okolicznościowy Poczty Watykanu dokumentujący wizytę papieską w Sanktuarium Maryjnym w Mentorella we Włoszech w dniu 29 października 1978 roku.  Natomiast pierwszy znaczek pocztowy z Papieżem został wydany w dniu 24 stycznia 1979 roku i zawdzięczamy go poczcie Gabonu. (...) W Polsce pierwsze znaki pocztowe z Janem Pawłem II ukazały się dopiero 2 czerwca 1979 roku przy okazji I pielgrzymki Papieża do Ojczyzny.  Dzięki tak wielkiej ilości znaków pocztowych związanych z osobą Jana Pawła II powstała i rozwinęła się odrębna dziedzina filatelistyki - papalia poświęcone papieżowi z Polski.

Coraz bardziej rozpowszechnione są wizerunki Ojca Świętego na tzw. błogosławieństwach.  Są to ozdobne karty z tekstem błogosławieństwa apostolskiego podpisanym przez Jana Pawła II, ofiarowane różnym kościołom (w 1983 roku Sanktuarium Matki Boskiej Loretańskiej w Piotrkowicach, w 1985 - Sanktuarium w Głogowcu, w 1988 - parafii w Bliznem) lub instytucjom religijnym (1997 - dla Stowarzyszenia Pomocników Mariańskich) czy świeckim (1990 - dla pracowników Universalu S.A.).  Reprodukcja zdjęcia Papieża umieszczona jest zawsze nad tekstem i ukazuje go zwykle w białej sutannie, z krzyżem na piersiach, w czerwonej pelerynie i z piuską na głowie.

Podobiznę Ojca Świętego dostrzegamy także na różnego rodzaju przedmiotach sprzedawanych w sklepach.  Są to: makatki do zawieszania na ścianie, szklane wazony, dekoracyjne talerze, medaliki, breloczki; małe popiersia z gipsu, głowy rzeźbione w drewnie i wiele, wiele innych.  Nawet na kartach telefonicznych wydanych przez Telekomunikację Polską S.A. pojawiła się niejednokrotnie postać Jana Pawła II: z okazji 20 - lecia Pontyfikatu (1998), pielgrzymki do Polski (1999), 80. rocznicy urodzin (2000).

Czasem jednak wizerunek Ojca Świętego zostaje umieszczony na przedmiotach zupełnie do tego niestosownych.  Należą do nich: pudełka zapałek, baloniki w kształcie serca, opakowania czekoladek z napisem Z okazji Pierwszej Komunii Świętej czy specjalnie wyprodukowane przez Przedsiębiorstwo Odra S.A. w Brzegu bombonierki z okazji XX - lecia Pontyfikatu Jana Pawła II - jak głosi napis.  W 1999 roku w sklepach modelarskich Gdańska i Słupska pojawiła się 18 - elementowa wycinanka - Kartonowe mini ABC  - z której składa się figurkę Papieża (!) W Muzeum Karykatury w Warszawie we wrześniu b.r. można było zobaczyć prace Przemysława Dunaja.  Wśród papierowych podobizn Jerzego Buzka i Aleksandra Kwaśniewskiego znalazła się tam również karykatura Ojca Świętego (!) Miejmy nadzieję, że nie pojawi się więcej takich realizacji.

Przedstawione tutaj różnorodne "obiekty" związane z postacią Papieża są tylko częścią bardzo bogatej ikonografii Jana Pawła II w Polsce.  Jedyną publikacją - oprócz wcześniej wymienionych pozycji dotyczących filatelistyki - jest album Janiny Jaworskiej Artyści polscy o Papieżu, prezentujący prace pokazane na wystawie w auli warszawskiej ASP w marcu 1997 roku.  Temat ten jest szeroki ze względu na ogromną liczbę najróżniejszych realizacji i jeszcze długo pozostanie otwartym...  Wiele osób w Polsce zbiera pamiątki związane z Ojcem Świętym.  W Rejowcu Fabrycznym w 1997 roku powstał Ośrodek Dokumentacji Pontyfikatu Jana Pawła II - jedyna tego rodzaju świecka instytucja w Polsce (drugi jest w Rzymie).  Zgromadził już około 20.000 eksponatów - m.in. medale, zdjęcia, albumy, książki, prasę, ciekawostki numizmatyczne i filatelistyczne.  Organizowane są w nim konferencje kolekcjonerów, wystawy i giełdy pamiątek dotyczących Ojca Świętego.  W Lublinie ma powstać Muzeum Jana Pawła II jako wotum Narodu Polskiego dla Papieża.  Będzie to z pewnością miejsce, gdzie zobaczymy jeszcze wiele nowych wizerunków naszego Rodaka.
 

STRONA NASTĘPNA